УИХ-ын холимог сонгуулийн тогтолцоо гэж юу вэ?

Сонгуулийн тогтолцоо гэдэг нь бидний өгсөн санал хэрхэн тоологдож, хэн УИХ-д суудал эзлэхийг шийддэг үндсэн дүрэм юм. 2023 онд Үндсэн хуульд оруулсан өөрчлөлтийн дагуу Монгол Улсын Их Хурал 76 гишүүнтэй байснаа 126 болж өргөжин, сонгуулийн "холимог тогтолцоо"-г албан ёсоор хэрэгжүүлэхээр болсон билээ.

Холимог тогтолцоо гэж юу вэ?

Холимог тогтолцоо гэдэг нь нэр дэвшигчийг тойргоос шууд сонгох болон намын жагсаалтаар сонгох гэсэн хоёр аргыг нэгэн зэрэг ашиглахыг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл, бид сонгуулийн өдөр саналаа өгөхдөө нэг хуудсанд нэр дэвшигчийг, нөгөө хуудсанд намыг сонгох замаар хоёр төрлийн сонголтыг хийдэг. Энэ нь иргэдийн саналыг илүү өргөн хүрээнд төлөөлүүлэх, олон ургальч үзлийг парламент руу оруулах зорилготой юм.

• Тойргийн систем (Мажоритар): Тодорхой газар нутгаас хамгийн олон санал авсан хүн ялалт байгуулна.
• Намын жагсаалт (Пропорциональ): Намуудын авсан нийт саналын хувиар суудал хуваарилна.

126 суудлын хуваарилалт

Шинэ хуулиар УИХ-ын 126 суудлыг хэрхэн бүрдүүлэх нь тодорхой болсон. Үүний 78 нь тойргоос, 48 нь намын жагсаалтаар сонгогдоно. Энэ нь сонгогч та өөрийн амьдарч буй тойргийн нэр дэвшигчийг сонгохоос гадна, улсын хэмжээнд тухайн намын бодлого, мөрийн хөтөлбөрийг дэмжиж буйгаа илэрхийлэх боломжтой гэсэн үг юм.

• 78 суудал: Томсгосон тойргоос нэр дэвшигчдийг шууд сонгоно.
• 48 суудал: Намууд өөрсдийн нэр дэвшигчдийн жагсаалтыг гаргаж, улс даяар авсан саналын хувьд дүйцүүлэн суудлаа авна.

Намын жагсаалт ба хүйсийн тэгш байдал

Холимог тогтолцооны бас нэг онцлог нь намын жагсаалтад тавигдах "зиппер" буюу хүйсийн тэгш байдлын шаардлага юм. Энэ нь намууд жагсаалтаа гаргахдаа эрэгтэй, эмэгтэй нэр дэвшигчдийг ээлжлэн (50/50 хувьтай) байрлуулах ёстой гэсэн дүрэм юм. Ингэснээр шийдвэр гаргах түвшинд эмэгтэйчүүдийн оролцоог нэмэгдүүлэх, илүү тэнцвэртэй парламент бүрдүүлэх боломж бүрддэг.

• Намууд жагсаалтаа сонгуулийн өмнө олон нийтэд ил тод зарлана.
• Сонгогч та жагсаалтад буй хүмүүсийн мэдээлэлтэй урьдчилан танилцах боломжтой.

Сонгогч та юуг анхаарах вэ?

Сонгуулийн тогтолцоо өөрчлөгдсөн ч таны санал өгөх үйл явц хялбар хэвээрээ байна. Хамгийн гол нь сонгуулийн үеэр саналаа өгөхдөө тухайн тойрогт нэр дэвшигчийн мэдээлэл болон намуудын мөрийн хөтөлбөрийг сайтар судлах нь зүйтэй. Сонгуулийн тойрог, нэр дэвшигчдийн нэрс, санал хураалтын албан ёсны зааврыг gec.gov.mn (Сонгуулийн ерөнхий хороо) цахим хуудаснаас цаг алдалгүй авах боломжтой.

• Өөрийн харьяа тойргийг шалгах.
• Нэр дэвшигчдийн мөрийн хөтөлбөртэй танилцах.
• Саналаа өгөхдөө хоёр хуудсыг хоёуланг нь зөв бөглөсөн эсэхээ нягтлах.

Сонгууль бол улс орныхоо ирээдүйд дуу хоолойгоо хүргэх таны үндсэн эрх юм. Тиймээс тогтолцооны талаарх мэдлэгээ баяжуулж, хариуцлагатай сонголт хийгээрэй.